3. Неліктен бірде-бір ел либералды нарықтық экономикалық модель негізінде дамып, егеменді бола алмайды.
«Ағымдағы сәт туралы» № 1 (144), 2023 жылдың ақпан – сәуірі · перевод (Қазақша) · раздел 6 из 11
Перевод исходного произведения; точность перевода оценивается отдельно.
3. Неліктен бірде-бір ел либералды нарықтық экономикалық модель негізінде дамып, егеменді бола алмайды.
Үкімет либералды нарықтық экономикалық үлгіге адал болып, барлық экономикалық мәселелерді «әкімшілік» емес, «директивалық» емес, «нарықтық әдістермен» шешу керек деп мәлімдейді. Сонымен бірге, ғылым да, саясаткерлер де «нарықтық әдістердің» мәні неде екенін айта алмайды, олардың жиынтығы қандай, әртүрлі «нарықтық әдістер» бір-бірімен қалай байланысты», «мұрын шықты, құйрық тығылды» сияқты жағдайлар туындамас үшін оларды қалай пайдалану керек. «Нарықтық әдістер» деген сөздердің өзі мүлдем «сиқырлы сөздер» емес, олардың айтылуы қоғам өмірін экономикалық қамтамасыз ету мәселелерін автоматты түрде шешуге әкелетіндей. Мұны бүкіл посткеңестік тарих көрсетіп отыр. Әсіресе:
• большевизмнің жоспарлы экономикасы кезінде бес жылда екі дәуірлік ұшақ Ту-95 және 201М жасалып, серияға шығарылған;
• 20 жылдан астам мәселелерді «нарықтық әдістермен» шешу әрекеттері кезінде Ресей әлемдік стандарттар бойынша орташа болып табылатын Ил 112V транспортерін (жүк көтергіштігі 5 тонна) және оған арналған қозғалтқышты жаппай өндіріске әкеле алмады.
Сонымен қатар, большевизмнің жоспарлы экономикасы және социализмнің[27] негізгі экономикалық заңы әрекет ету кезеңінде бұрынғы кеңестік дәуірде теңдесі жоқ бұдан да көп нәрсе жасалды. Басқа елдермен салыстырғанда жоспарлы экономика КСРО-ның жедел дамуын нақты қамтамасыз еткенін көрсететін көптеген фактілерді келтіруге болады[28]. Мұның бәрі, постсталиндік дәуірде, олар АҚШ-тың 18.08.1948 жылғы «АҚШ-тың Ресейге қойған мақсаттары»[29] Ұлттық қауіпсіздік кеңесінің 20/1 директивасына сәйкес КСРО-ны жоюға және елді либералды нарықтық крипто-отаршылдық үлгісінің билігіне көшіруді дайындап, оны әдейі ұйымдастыра бастағанға дейін болды. Енді Интернеттен білуге болады, «егер КСРО-да бір отбасы хрущёвкані алған болса, онда бұл кедейлік, бірақ қазір бір отбасы сол хрущёвкані 15 миллионға 20-30 жылға ипотекаға сатып алса - бұл бай өмір».
Посткеңестік дәуірде Ресейге КСРО-дан мұраға қалған станок жасау және басқа да жоғары технологиялық салалар 1993 жылғы конституцияның және басқа да заңнамалардың 30 жыл ішінде дәл «нарықтық әдістермен» және «нарықтық әдістердің» әсерінен жойылды. Станок өнеркәсібі, аспап өнеркәсібі (кескіштер, бұрғылар, фрезалар және т.б.), аппараттық бұйымдар (бұрандалар, гайкалар, болттар және т.б.) өндірісі, подшипниктер өндірісі, әртүрлі мақсаттағы құрылыс жабдықтары, радиоэлектроника және басқа да жоғары-технологиялық салалар жаңа өмірге қайта оралмады. Мұны олар ғылыми-техникалық жаңару деп атайды. Және жаңа жоғары технологиялық өндірістер нөлден пайда болған жоқ (Ресейде импортталатын компьютерлік және телекоммуникациялық жабдықтар, шетелдік бағдарламалық қамтамасыз ету басым, ал СВО (арнайы әскери операция) Қорғаныс министрлігі түнгі көру құрылғыларында, жағдайды жарықтандырудың басқа құралдарында және байланыста Украинаның әскери-техникалық артықшылығына тап болғанын көрсетті). Ал ғылыми-техникалық және экономикалық егемендікті жаңғыртып, өндірісті құрып, қайта түлететін, шын мәнінде, ешкім жоқ, ғылыми-инженерлік мектептер қирағандықтан, КСРО-да жұмыс істеген аға буын өкілдері көбіне қайыршылықпен зейнетақыға кетіп, өмірден кетті, ал жаңа ұрпақ жұмысқа емес, блог жүргізуге және паразитизмге бағытталған, олардың білімі кәсіби өміршеңдікке тез жетуге мүмкіндік бермейді.
Оның орнына жыл сайынғы орындалған жұмыстар туралы есептер мен болашаққа деген ізгі ниет туралы мәлімдемелер тұрақты түрде шығарылады. Елді модернизациялау (бұл туралы 20 жыл бұрын жарияланған), импортты алмастыру (бұл туралы 10 жылдан бері айтылып келе жатыр) үрдісінің бұзылуына кінәлі жоқ, бәрі де ең жоғары жалақы алатын «тиімді менагерлер», ал Дума мен үкімет ерекше сауатты және жоғары кәсіби, барлығы «нарықтық әдіске» адал, бірақ бір мағынада – жемқорлықтың жойылмайтындығы сияқты.
«Тәжірибе – ақиқат өлшемі» қағидасына сәйкес, бұл белгісіз «нарықтық әдістерді» ұстанушылар өтірікші және бос сөз, олар сенгіш, ойланбайтын адамдарды адастырды. Олардың ешқайсысы либералды нарықтық экономикалық модельдің негізгі принциптеріне әсер ететін бірқатар сұрақтарға жауап бере алмайды, және одан да көп, олар «нарықтық әдістер» негізінде жұмыс істейтін әлеуметтік бағдарланған экономиканың тірек принциптерін көрсете алмайды.
«Нарықтық әдістер» деген сөздің астарында «нарықтың көзге көрінбейтін қолы» қоғамдағы өнім мен табиғи игіліктердің өндірісі мен таралуын реттейді, соғұрлым жақсы болса, экономиканы басқаруға мемлекет азырақ араласады деген орындалмайтын елес үміттен басқа ештеңе жоқ.
Дәл осы себепті Интернет іздеу жүйелері «нарық әдістері» сөздерін қамтитын көптеген мәтіндерді табады, бірақ нарықтық әдістердің не екенін, олардың әрқайсысының процесс ретінде не екенін, олардың әрқайсысының басқалармен және мемлекеттік билікпен қалай байланысатынын, оларды қалай пайдалану керектігін түсіндіретін бір мәтінді таба алмады.
Бірінші сұрақ. Сол жақтағы суретте көрсетілген қисық координаталар жүйесінің осьтері басқаша аталса да, либералды нарықтық экономикалық модельдің билігі жағдайында қоғам өміріне қызмет ететін экономикалық теорияның кез келген оқулығында дерлік бар: «баға (тігінен) - сұраныс (көлденең)» (яғни, «ұсыныстың көлемін» орнына «сұраныс»). «Баға – сұраныс» деп белгіленген график келесідей түсіндіріледі: «Сұраныс заңы тауар бағасы мен оған сұраныс арасындағы байланысты көрсетеді. Таза бәсеке нарығына қатысты бұл заң былай түсіндіреді: барлық басқа шарттар өзгеріссіз қалған болса, тауар бағасының төмендеуі сұраныс санының өсуіне әкеледі және керісінше. Сонымен, тауардың бағасы мен оған сұраныс саны арасында теріс кері тәуелділік бар, ол сұраныс қисығы деп аталады»[30].
Бірақ бұл өндіріс пен тұтынудың нарықтық өзін-өзі реттеу орны бар мемлекеттердің әртараптандырылған өндірістік және тұтынушы жүйелерінде іс жүзінде әрекет ететін себептік байланыстарға сәйкес келмейтін бұрмаланған түсіндіру.
Айталық:
Q1 – қоғамның дамуына қажетті игіліктің көлемі.
C1 – тауардың бағасы: ол Q1 көлеміндегі тауарды өндірудің табыстылық шегінен төмен.
Q2 – қоғам дамуы үшін анық жеткіліксіз игіліктің көлемі.
C2 – тауардың бағасы, ол тауар өндірісінің табыстылығын Q2 көлемінде қамтамасыз етеді.
Не істеу керек? - Мемлекеттік биліктің жасампаз дәрменсіздігі және оның либералды нарықтық экономикалық модельге ақымақтық құлшынысы мен құлдығы жағдайында елді дамытудан БАС ТАРТУ ғана мүмкін, яғни, ЕГЕМЕНДІКТЕН. Егемендік дағдарыстардың, санкциялардың және т.б. елге әсері туралы олардың шексіз бос әңгімелерімен жасырылған. Дегенмен, шын мәнінде бір ғана мәселе бар – үкіметтің өз ақымақтығы, оның құзыреттіліксіздігі мен қабілеттіліксіздігі. Бұл Ресейде 1953 жылғы мемлекеттік төңкеріс басталғаннан бастап қазіргі уақытқа дейін болып тұр.
Саясаткерлердің мұндай дүниетанымымен Ресейдің нақты егемендікке қол жеткізіп, адамзаттың өркениеттік дамуында көшбасшыға айналудың болашағы жоқ.
«Нарықтық әдістерге» мұндай ақымақ сеніммен елдің импорттық осалдығын қамтамасыз ету де мүмкін емес.
Екінші сұрақ. «Нарықтық әдістермен» туындаған тағы бір мәселе:
«ООО НППГА «ЛУЧ» жалақысы бар бос жұмыс орындарын орналастырды: сапа жөніндегі инженерге айына 35 000 рубль уәде етілген; инженер-технолог 30-дан 50 мыңға дейін, инженер-конструктор 40-50 мыңға дейін, дозиметрист-инженер 40 мың, ЧПУ станоктары өндіріс учаскесінің бригадирі - 50 000, ЧПУ станоктарының операторы (лазерлік қаптау) 45-тен 70 мыңға дейін[31].
Бұл арнайы білімді, үлкен жұмыс тәжірибесін және арнайы дайындықты қажет ететін мамандықтар екенін ескеріңіз!
Ал енді қорғаныс кәсіпорны мамандарының жалақысының деңгейін Новосібірдегі басқа жұмыс берушілер ұсынған бос орындармен салыстырып көрейік. Оның үстіне жоғары білімді, жұмыс тәжірибесін, арнайы дайындықты қажет етпейтін бос орындарды негізге аламыз.
Осылайша, «Янтар» автожуу кешені айына 80 000 жалақыға көлік жууды іздейді, қоғамдық тамақтандыру кәсіпорындарындағы аспазшының бастапқы жалақысы 50 000 рубльден басталады, Магнит қоймашыға 65 мыңнан 84 мыңға дейін төлеуге дайын, Dodo Pizza курьерді 120 мыңға дейін ұсынады, ал курьерлерге 88 300-ден 138 930 рубльге дейін төлеуге дайын компаниялар бар»[32].
Бұл шынымен рас па: Дума депутаттары, Федерация Кеңесінің мүшелері, үкімет мүшелері көлік жуушылар, жеткізушілер, Дани Милохин сияқты блогерлер, «жыртылған мысықтар», («ақсүйектер қаншырлар» деп аталатындар), «Кирилл Серебренниковтар», «Усманов-Мардашовтар» және басқа «незнайкалар» еліміздің ғылыми-техникалық егемендігі мен инновациялық дамуын қамтамасыз ете ала ма, сондықтан мұғалімдердің, дәрігерлердің, инженерлердің, ғалымдардың табысынан асып түсуі керек пе?
Үшінші сұрақ. Неліктен эмиссиялық саясат технологияларда, ұйымдастыру-басқару процестерінде, логистикада әрекет ететін энергияны сақтаудың жалпы физикалық заңымен емес, бірақ валюталық түсіммен анықталады?
Төртінші сұрақ. Ең зиялы депутаттар, сондай-ақ орталық банк басшылары, мемлекеттік аппарат пен мемлекет басшысы әкімшілігінің мүшелері мен қызметкерлері келесі ұсыныстарды түсіну үшін қанша уақыт керек: кредит бойынша пайыз: 1) инфляцияның негізгі генераторы болып табылады; 2) нақты қажеттілікке қарамастан өндірілген өнімді өткізуді тежеу; 3) мемлекеттің экономикалық және қаржылық егемендігін бұзады; нәтижесінде егеменді әлеуметтік мемлекеттің несие-қаржы жүйесі өсімқорлыққа орын болмайтындай етіп құрылуы керек. Ақыр соңында, төменде келтірілгенге ұқсас ақша айналымы схемасын құру және оның негізінде жүйеде қарыз пайыз болған жағдайда және ол болмаған жағдайда ақша айналымы мен оның тауар массасымен байланысын талдау - бұл университетті үздік бітіргендер емес, жоғары сынып оқушылары үшін орындалатын тапсырма.
Әлде олар мұның бәрін біліп, біреулер арам оймен, әлде біреулер түрлі трансұлттық саяси мафияларға құлдық танытып, елді өсімқорлықпен тұншықтырып жатыр ма?
Мұның бәрі елдің экономикалық және қаржылық егемендігін және адамзаттың өркениетті дамуындағы көшбасшылығын қамтамасыз ету үшін жоспарлы экономиканы құру керек. Мұндай жоспарлы экономикада ғылыми-енгізбелік циклдарды және азаматтардың басқа да шығармашылық бастамаларын жүзеге асыру арналары КСРО-дағы жағдайға қарағанда мемлекеттік басқаруды жақсырақ ғылыми-әдістемелік қамтамасыз ету негізінде ұйымдастырылуы керек[33].
Ғылым мен техника жағынан азды-көпті дамыған мемлекеттердің экономикалық жүйелері әртараптандырылған өндіріс пен тұтынушылық жүйелер болып табылады. Оларда өндірілетін заттардың барлығы дерлік әртүрлі салаларға жататын көптеген ұжымдардың қызметінің жемісі. Мұндай жүйелердегі үдерістер салалар мен мемлекеттің аймақтары арасындағы өнім алмасудың және қаржылық айырбастың баланстық үлгілерімен сипатталады. Адамдар мыналарды білуі керек:
• салааралық баланс теңдеулері қалай шығарылады;
• олардың негізінде әртүрлі мақсаттағы теңгерім үлгілері қалай құрылады;
• теңгерім үлгілерін басқарушылық әдіспен қалай дұрыс түсіндіру керек (яғни, олардың құрамдас бөліктерін әртараптандырылған өндіріс пен тұтынушылық жүйелерді басқару процестерімен қалай байланыстыру керек);
• теңгерім модельдерін экономикалық шындықпен қалай байланыстыруға болады (яғни, олардың метрологиялық өміршеңдігін қамтамасыз ету),
Сондықтан, осыларды білмейтін адамдардың мемлекеттің экономикасы мен оның қаржысы туралы ешнәрсе айтуға құқығы жоқ, тіпті одан да көп – олардың экономикалық саясатты және экономика мен оны басқару жүйесін реформалау саясатын анықтауға құқығы болмауы керек. Бірақ дәл осындай адамдар Думада, Федерация Кеңесінде, орталық банкте, басқа мемлекеттік органдарда отырады, қаржы-экономикалық талдаушылар және «қарсыласушылар» болып жұмыс істейді және өз қызметімен сырттан келген надандық пен айла-шарғыға ұшырайды, Ресейге зиян қіліп жүр.
Төменде Әулие Игнатий Брианчанинов (сол жақта) мен атеист Владимир Ильич Лениннің (оң жақта) пікірлері берілген. Олар бір нәрсе туралы айтады; шын мәнінде, олар әртүрлі сөздермен болса да, бірдей нәрсені айтады, бірақ барлық шіркеуге баратын және сенімді атеистер, сирек ерекшеліктерді қоспағанда, «бәрібір»: бәріне тек «патша» жауапты, бірақ олар емес...
«Жаратылыстану ғылымдарын білу ерекше қажет, өйткені біздің заманымызда нигилистер өздерінің ілімдерін жаратылыстану ғылымдарының негізінде бекітеді. Олардың нигилизм құрылысын жаратылыстану ғылымдарына емес, ерікті, абсурдтық гипотезаға негіздеп жатқанын білу керек, яғни тек ғылым ғана білімді ақиқат деп танитын және онсыз барлық тамаша гипотезалар қиял ойынының қадір-қасиетімен, сандырақтық қадір-қасиетімен қалатын дәлелдермен дәлелденбейтін болжамдар немесе ойдан шығару. Табиғат Құдайды Киелі Жазбаның куәлігіне сәйкес жариялайды (Заб. 103. Римдіктерге 1:19-20), ал табиғат заңдарын түсіндіретін ғылымдар Құдайды одан сайын жариялайды»[34],
«Біз өз алдымызға мемлекеттік аппаратты жаңарту міндетін қоюымыз керек: біріншіден, оқу, екіншіден, оқу, үшіншіден, зерттеп, содан кейін бізде ғылым өлі әріп немесе сәнді тіркес болып қалмайтынын тексеру (және бұл, жасыратын ештеңе жоқ, бұл бізде жиі кездеседі) сондықтан ғылым шынымен де ет пен қанға еніп, күнделікті өмірдің ажырамас элементіне толығымен және нақты түрде айналады»[35].
Алайда, Ресейде «мемлекеттік және муниципалды басқару», «әлеуметтану», «саясаттану», «мемлекет және құқық теориясы», «экономика және қаржы» мамандықтары бойынша жоғары білім туралы жалған дипломдар мемлекеттік заңдастырылған, өйткені оқыту курстары бұл пәндер бойынша қоғамдық пайдалы басқаруды жүзеге асыруға қажетті білімдер берілмейді. Осы мамандықтар бойынша оқуды аяқтағаннан кейін, адам өмірін жеке адамнан жаһандық өркениетке дейін қарастыратын ауқымда басқаратын объективті заңдардың әрекетіне күмәнданбай отырып, бюрократтардың кәсіби жаргондарын ғана меңгеруге болады (жоғарыдағы суретті қараңыз); және осы үлгілер оны қолдайтындай және оны жоймайтындай етіп саясатты қалай құру керектігін ойламай, диплом негізінде (жоғарыға дейін) лауазымдарды иелену. Иә, Ресейдің «әміршілеріне» білу және білу қажет емес: білу және қолдан келу бұл құлдың міндеті, ал «басшылар» құлдарға өздерінің даусыз дана нұсқауларын орындамағаны үшін бұйрық беріп, жазалауы керек, бірақ «әміршілердің» өздері «төменнен» сынға ұшырамайды[36] және сотқа жатпайды.