3. Ғылым – экономиканың локомотиві
«Ағымдағы сәт туралы» № 1 (144), 2023 жылдың ақпан – сәуірі · перевод (Қазақша) · раздел 5 из 11
Перевод исходного произведения; точность перевода оценивается отдельно.
3. Ғылым – экономиканың локомотиві
Ең алдымен, дара данышпандардың бүкіл ғылыммен айналысқан заманы XX ғасырдың басында аяқталғанын мойындау керек. Әрине, мұндай адамдарсыз М.В. Ломоносов, Д.И. Менделеев, П.Л. Чебышев, В.И. Вернадский, Н.Е. Жуковский, К.Е. Циолковский, Л.П. Капица, Г.Я. Перельман және басқалар, ғылым мүмкін емес. Бірақ бұл күндері, егер жалғыз данышпан оның жарамдылығын тексеру үшін эксперименталды қондырғыны қажет ететін дәуірлік идеяны ойлап тапса, онымен салыстырғанда үлкен адрон коллайдері[19] - бұл қарапайым балалардын ойыншығы, содан кейін бұл дәуірлік идеяның өмірі «жақсы уақытқа» дейін үзіледі. Дәуірлік идеядан басқа, бұл эксперименттік нысанды ғылым мен экономиканың басқа салаларының басқа да кем емес және қарапайым жоғары кәсіби өкілдерінен құру талап етіледі, оны саясаткерлер мен қаржыгерлер мақұлдауы керек, олардың құзіретіне жобаны қаржыландыру мүмкіндігі бар. Бұл үшін саясаткерлер мен қаржыгерлердің өздері жеткілікті кең және егжей-тегжейлі көзқарастың тасымалдаушысы болуы керек және ақымақ болмауы керек. Олар пікіріне сенуге болмайтын ақымақ консультанттарды сүзгіден өткізе отырып, өз бетінше немесе білікті сарапшы-кеңесшілердің көмегімен осы жобаның маңыздылығын түсіну керек. Бұл сарапшы-кеңесшілерді олар іздеп, пікіріне сенуге болмайтын ақымақ консультанттарды сүзіп алуы керек. Сонымен қатар, іргелі ғылым өзін-өзі қамтамасыз ететін қызмет емес екенін түсіну керек: оған жұмсалатын шығындар – іргелі ғылым жетістіктерінің қоғамның басқа салаларында қолданыла бастауының нәтижесінде жанама түрде ақталатын инвестициялар.
Ресей империясында болғандай ғылым мен ғылыми-техникалық прогреске салынған инвестицияны үнемдеу немесе ғылымның дамуын тек посткеңестік Ресейдегідей басылымдар мен дәйексөздер санына дейін қысқарту, инвестиция көлеміне, есепке алу мен құжаттамаға, – бұл ақымақтық. Бірақ ақымақтық иесіз емес: оның әрқашанда мемлекеттік және басқа да билік орындарындағы негізгі қызметтерге көтерілген жергілікті ақымақтардың қолымен өз мәселелерін шешетін шетелдік кураторлары бар.
Ғылымды шығармашылық ауқатты жағынан бай адамдар және олар айтқан идеялармен жұмыс істейтін жақсы ұйымдасқан топтар жасайды. Ақша емес, ұйымдық құрылымдар да, біреудің қамқорлығымен ғылым мен техникада басшылық қызметке тағайындалған шала сауаттылар да ғылым жасамайды.
Ғылым мен ғылыми-техникалық прогреске мұндай көзқарас «ғылыми-ендірілген цикл» ұғымына әкеледі.
«Ғылыми-ендірілген циклді» іргелі ғылым саласындағы ғылыми-зерттеу міндеттерін қоюдан басталып, оның жетістіктерін жаппай тұтынылатын өнімдерді (оның ішінде қызметтерді де) өндіруде іске асырумен аяқталатын әлеуметтік-экономикалық процесс ретінде анықтауға болады.
Ықтималдықтар теориясы мен математикалық статистика тұрғысынан зерттеу және әзірлеу циклі кездейсоқ көп сатылы процесс, нәтижесінде, басым көпшілігінде ғылыми-ендірілген циклдарды директива-мекен-жай бойынша (құрылымдық әдісмен) жүзеге асыруды басқару мүмкін емес.
Егер ғылыми-техникалық прогресті әлеуметтік құбылыс ретінде қарастыратын болсақ, онда ол ғылыми-енгізбелік циклдардың тоғысқан желісі ретінде көрінеді. Себебі, ғылыми-енгізбелік циклді тудыратын идея, оның соңында әртүрлі технологиялар негізінде өндірілетін біркелкі емес өнімдердің көптеген түрлерінде іске асады. Қарама-қарсы бағытта қараған кезде (өнімдерден ғылыми-енгізбелік циклдерді тудыратын идеяларға дейін), өнімнің көптеген түрлерінде әртүрлі ғылыми-енгізбелік циклдарды тудырған белгілі бір идеялар жиынтығы іске асырылады. Сондықтан «ғылыми-енгізбелік цикл» түсінік бұл ғылыми-техникалық прогресті басқаруды ұйымдастырудың негізгі түйінді түсінік болып табылады.
Егер ғылыми-техникалық прогресті ғылыми-енгізбелік циклдер желісі ретінде қарастыратын болсақ, онда ғылым жаңа білімді де, жалған білімді[20] де тудыратын әлеуметтік институттардың бірі ретінде ғана емес, бірақ экономиканың бір саласы ретінде де пайда болады, оның үстіне бүкіл экономиканы инновациялық даму жолына сүйрейтін, қоғамның барлық басқа салаларына ықпал ететін локомотив саласы.
Елдің ғылыми-техникалық прогрестегі (яғни экономиканың инновациялық дамуы) көшбасшылығы мәдениетке байланысты. Ақпараттық-алгоритмдік жүйе ретінде қарастырылатын мәдениет біздің елімізде басталған ғылыми-енгізбелік циклдердің бәсекелес елдер мен қарсылас мемлекеттердегі ұқсас циклдермен салыстырғанда жылдамырақ жүзеге асырылуын қамтамасыз етуі керек. Шетелде басталған ғылыми-енгізбелік циклдар біздің елде шетелде аяқталғаннан баяу емес, жақсырақ тезірек аяқталуы керек. Бұл елдің импорттық осалдығы мен техникалық және технологиялық егемендігінің негізі және жау мемлекеттерінің «элитасындағы» агрессорды жазасыз қалдыру елесін жою арқылы қорғаныс қабілетін қамтамасыз етудің кілті болып табылады.[21]
Дегенмен, отандық мәдениеттанушылар әртүрлі мәдениеттерде ғылыми-енгізбелік циклдарды енгізуге қатысты мәселелерді зерттемейді. Және олар мәдениетті ақпараттық-алгоритмдік жүйе деп мүлде күдіктенбейді, соның нәтижесінде оны бағдарламалау объектісі ретінде қарастыру керек. Бұл өзгертілген билігімен қалаған режимде қоғамның кейінгі өзін-өзі басқаруын жүзеге асыру үшін қажет.
Саясаткерлер, атап айтқанда, Думадағы 450 депутат және оның аппаратының, Федерация Кеңесі аппаратының, Мәдениет министрлігі, жалпы үкімет, президент әкімшілігінің қызметкерлері де бұл туралы білмейді, дегенмен олар кейде «мәдени егемендік» деген сөздерді қолданатын болса, өздері түсініп жетуға болады[22].
Бұл мәселені шеше алуы үшін кәсіпорындардың ерекшеліктерін ескеру және осы ерекшеліктерді ескере отырып, қаржы-шаруашылық қызмет туралы заңнаманы құру қажет, және «нарықтың өзі бәрін ең жақсы жолмен реттейді, ең бастысы мемлекет оның жұмысына араласпай, экономиканы тастап кетпесе болды» деген либералдық сандырақтардың негізінде емес»[23]. Ел экономикасының саласы ретінде ғылымға қатысты бұл мынаны білдіреді:
• Іргелі ғылым нарықта сұранысқа ие өнім шығармайды, соның нәтижесінде іргелі ғылым мемлекеттік бюджеттен және әр түрлі қорлардан қаржыландырылуы керек. Заңды және жеке тұлғалардың өз мүдделеріне және олардың қатысушыларының қоғам өміріндегі ғылымның рөлін түсінуіне және олардың болашаққа деген қамқорлығына негізделген қорлар.
• Салалық ғылым оқуы керек:
іргелі ғылымның жетістіктері,
экономиканың тиісті салаларының проблемалары,
іргелі ғылымның жетістіктерін енгізу арқылы өз салаларының мәселелерін шешудің жолдары мен тәсілдерін әзірлеу (ингредиент құрамында, өнімдердің дизайнында, өндіріс технологиясында).
Жұмыстың бұл түрі көптеген ғылыми-зерттеу және тәжірибелік-конструкторлық жұмыстарды қамтитындықтан, олардың нәтижелері көбінесе салалардағы жаппай тұтынушыға сатылмайды, онда салалық ғылымды қаржыландырудың әділ үлесі де мемлекеттік бюджеттен және заңды және жеке тұлғалар құрған қорлардан олардың мүдделері мен оларға қатысушылардың ғылымның қоғамдағы рөлін түсінуіне және олардың болашаққа деген қамқорлығына негізделуі тиіс. Өнеркәсіптік ғылым салаларға негізінен тек консалтингтік қызметтерді сата алады.
• Сала кәсіпорындары салалық ғылымның консалтингтік қызметтерін өз бастамалары бойынша талап ету үшін (яғни, мемлекетте ғылыми-техникалық прогреске еліктеу және саботаж болмау үшін) үш шарт қажет:
салалық ғылым болуы керек, яғни ол іргелі ғылымның жетістіктерін де, салалардың мәселелерін де шынымен білуі керек және салалардың мәселелерін шешудің өмірлік ауқатты рецептердің жасай білуі керек, өз бастамалары бойынша да, салалық ғылымның жұмысына инвестиция салатын кәсіпорындар мен олар құрған қорлардың тапсырыстары бойынша да;
мемлекетте «қаржылық климат» барлық салалардағы кәсіпорындар өздеріне ғылыми-техникалық прогрестің жетістіктерін енгізуден коммерциялық пайда алатындай және оның жетістіктерін енгізу уақытын қысқартуға ұмтылатындай болуы керек[24];
салалардағы адамдардың дүниетаным мен этикасы адамдардың өзі «бүгін» немесе «кеше» жұмыс істегеннен гөрі «ертең» жақсы жұмыс істегісі келетіндей болуы керек, ал бұл мемлекеттің білім беру және экономика саласындағы мәдени саясатының басты міндеті.
Ресейде шеттен келген айла-шарғыға ұшыраған ақымақтық өркендеп жатыр, соның нәтижесінде «қасиетті» тоқсаныншы жылдарда мемлекеттік билік барлық ғылым өзін-өзі өтеуі принципінде жұмыс істеуі керек екеніне сенімді болды, ал ғылыми-енгізбелік циклдарды барынша қысқа мерзімде жаппай енгізуді қамтамасыз ететін «қаржылық ахуалды», дүниетанымдық және этиканы мақсатты түрде қалыптастыруға мүлде көңіл бөлінбеді. Ақымақтар «еркін нарықтың» бәрін мемлекеттің қатысуынсыз ең жақсы жолмен реттейтінін күтті және күтуді жалғастыруда, содан кейін жоғары өркениетті өркендеу дәуірі басталады = жүгенсіз тұтынушылық. Сондықтан, қазіргі уақытта бұл үшін де жүйелі шаралар қабылданбайды, өйткені мемлекеттік органдар крипто-колониялық либералды нарықтық экономикалық модельге адал болып жүр. Нақты жаһандық саяси жағдайларда мұндай адалдық қаншалықты заңды екені бұл басқа мәселе.[25]
Іс-әрекеттегі ғылым дегеніміз: 1) көптеген салаларда зерттеулер жүргізу және 2) өзектілігін жоғалтпаған бұрын алынған білімдерді сақтау, және жаңа және бұрын жасалған білім жүзеге асырылатын дағдыларды жаңғырту. Ғылыми зерттеулердің бағыттарында (бір немесе бірнеше) «ғылыми мектептер» басым.
«Ғылыми мектеп» - бұл ғылыми зерттеулерді жүргізу барысында бір-бірімен қарым-қатынас жасайтын әртүрлі жастағы адамдардың жиынтығы.
Жоғарғы Оқу Орындары түлектерінен бастап 3-5 онжылдық және одан да көп еңбек өтілі бар ғалымдарға дейінгі жас аралығын қамтитын ғылыми мектептерге қатысушылардың жасының біркелкі еместігі құрал болып табылады. Бұл ұрпақтар сабақтастығында ғылыми мектеп профиліне сәйкес келетін құзыретті жаңғырту құралы. Бұл университеттердің ғылыми-педагогикалық мектептеріне және экономиканың барлық салаларындағы инженерлік жобалау-технологиялық мектептерге де қатысты.
Ұйымдастыру жағынан ғылыми және басқа да мектептер зерттеу сипатына қарай ғылыми-зерттеу және жобалық-конструкторлық институттары, олардың ішінде белгілі бір пәнге маманданған филиалдары мен бөлімдері.
Посткеңестік Ресейде ғылымды заңгерлер мен «тиімді менагерлер» экономика саласы ретінде «оңтайландыру» нәтижесінде көптеген ғылыми-зерттеу институттары өз жұмысын тоқтатты, кеңес заманында кафедралар (кафедралар) жұмыс істеген көптеген институттарда, конструкторлық бюроларда және университеттерде қазір бұрынғы кафедралардың (кафедралардың) тақырыптары бір-екі адамға бекітіледі. Яғни, посткеңестік Ресейдегі институттардың, олардың кафедралары мен бөлімшелерінің (кафедралардың) құрылымдарында өмір сүріп, ұрпақтар сабақтастығында қайта жаңғырып келе жатқан ғылыми мектептер негізінен жойылды[26].
Нәтижесінде, бір адамның қайтыс болуы, зейнетке шығуы немесе басқа жұмысы көптеген ұжымдардың жұмысын бірден бұзуы немесе ұзақ уақытқа тоқтатуы мүмкін, бұл ұжымдардың жұмысының табысты болуы үшін ғылыми мектептердің көмегі қажет бірақ олар посткеңестік дәуірде ғылымды оңтайландырушылар тарапынан жойылған. Жұмысқа жаңадан қабылданған адамға бірнеше жыл уақыт қажет, содан кейін оның жұмыс жағдайына қанағаттануы керек.
Жағдайды іргелі және салалық ғылымдағы басшылық қызметтерге бұрын-соңды осы салаларда жұмыс істемеген, сонымен қатар тиісті негізгі кәсіптік білімі жоқ адамдарды тағайындауға айналғаны жағдайды қиындатады. Көбінесе бұл адамдар ұжымда құрметке ие емес, ең алдымен, оларды «тиімді менагерлер» өздерінің біліксіздігі мен ақымақтығымен жұмыстан кетуге мәжбүр ететін нағыз кәсіпқойлар құрметтемейді.
Ғылымды дамыту және ғылыми-техникалық прогресті енгізу перспективалары да көп нәрсені күтеді, өйткені үкімет ғылыми-енгізбелік циклдарды жүзеге асыру арналарын құру туралы ойламайды (мұны істейтін ешкім жоқ), ал реформалар нәтижесінде білім сапасының төмендеуіне байланысты ғылым мен ғылыми-техникалық прогреске қабілетті адамдардың саны КСРО заманымен салыстырғанда айтарлықтай азайды; жақын болашақта бұл жағдай білім беру жүйесі өзінің сапасын өзгертіп, ізгі ниетті адам жаратушысын жаппай шығара бастағанға дейін жалғаса береді.
Сколково мен Сириус мемлекеттік мекеме ретінде де, экономиканың салалық-локомотиві ретінде де ғылымға балама емес: жеке оң фактілер статистикада өз орнын табады, бірақ олар жетістіктермен қатар көптеген жағымсыз фактілерді қамтитын барлық статистиканы алмастыра алмайды.